Síðsteindir

Síðsteindir

Ýmsar útgáfur eru til af þessu hugtaki, til dæmis líffræðilegur fjölbreytileiki og lífbreytni. Bæði hugtökin þýða það sama og eru þýðing á enska hugtakinu biodiversity. Hér notum við líffræðilega fjölbreytni. Líffræðileg fjölbreytni er hugtak sem tekur til fjölbreytileika alls lífs frá hinu smæsta til hins stærsta. Það nær til fjölbreytileika á meðal tegunda, innan tegunda, erfðaefnis og vistgerða.

Mikilvægi fjölbreyttra vistgerða fyrir líffræðilega fjölbreytni kristallast í því að mismunandi vistgerðir fóstra mismunandi samfélög lífvera. Lífverurnar laga sig að umhverfinu. Sem dæmi má nefna að á Íslandi eru að grunni til þrjár gerðir straumavatna m.t.t. uppurna. Þetta eru lindár, jökulár og dragár og hefur hver gerð sína eiginleika með tilliti til uppurna, ólífrænna þátta á borð við næringarefni, hitastig, rennslishætti og rafleiðni. Í þessum vatnagerðum eru einnig all ólík samfélög lífvera. Ef aðeins væri um eina gerð af á að ræða væri töluvert minni fjölbreytileiki lífs til staðar.

Fjölbreytni í tegundum er oftast skilgreind og sett fram sem fjöldi ólíkra tegunda sem er saman kominn á tilteknu, afmörkuðu svæði eða rúmmáli. Ef ein eða fáar tegundir eru ríkjandi á svæði er talað um fábreytni í tegundasamsetningu og þá er um ákveðna einsleitni að ræða. Fjölbreytni innan tegunda þýðir að innan hverrar tegundar sé einnig fjölbreytileiki. Þetta á við um breytileika í arfgerð og svipgerð. Það þýðir að erfðafræðilega (arfgerð) séu einstaklingarnir mismunandi og einnig mögulega í útliti (svipgerð).

Lífverur sem eru afsprengi sömu móðurinnar og hafa orðið til án tilstilli kynæxlunar eru allar eins að gerð og móðurlífveran. Sagt er að þær séu einræktaðar og mjög lítill breytileiki er þeirra á milli.  

Af hverju er fjölbreytni mikilvæg?

Setjum upp smá hugartilraun. Hugsum okkur akur þar sem ein korntegund er ræktuð, til dæmis hveiti. Á því svæði er bara ein vistgerð – hveitiakurinn. Á hveitiakrinum er bara ein tegund af plöntum – hveitiplantan og allar plönturnar á akrinum eru afsprengi einnar móðurplöntu, þannig að þær eru allar af sama afbrigði og þar af leiðandi allar eins, bæði í útliti og arfgerð. Við erum því með mikla einsleitni í þessu vistkerfi. Hugsum okkur nú að veira berist á svæðið, t.d. með farfuglum, og að hún valdi sýkingu sem leggst sérstaklega illa á hveitiafbrigðið. Þar sem allar plönturnar eru erfðafræðilega og lífeðisfræðilega meira eða minna eins þá geta þær sýkst allar og engin heilbrigð planta orðið eftir með slæmum afleiðingum fyrir menn og mýs. Í þessu ýkta dæmi sjáum við að einsleitnin gerir vistgerðina viðkvæma fyrir áföllum, sem ávallt má búast við á jörðinni.

Annað sem vert er að nefna varðandi mikilvægi líffræðilegrar fjölbreytni er þjónusta vistkerfa sem er hreinlega virkni vistkerfa. Vistkerfisþjónusta er sú þjónusta sem vistkerfi náttúrunnar veitir, afurðir sem mannkyn og allar lífverur nýta sér til lífs og viðurværis á einn eða anna hátt. Hugtakið er mannhverft og búið til utan um þá virkni vistkerfa sem standa mjög nærri manninum og athöfnum hans og koma honum sérstaklega vel. Hér má ekki gleymast að öll vistkerfi jarðar tengjast á einn eða anna hátt og því mikilvægt að öll vistkerfi fái að starfa undir sem náttúrulegustum kringumstæðum og án inngripa mannsins sem rýra fjölbreytnina. Dæmi um vistkerfaþjónustu er binding gróðurs á CO2 á landi og í sjó, temprun mýrlendis á flóðum, hreinsun vatnaplantna á eiturefnum, próteinframleiðsla ýmiskonar í dýraríkinu, t.d. fiskveiðar, hráefni til lyfjaframaleiðslu, hreint loft og hreint vatn svo eitthvað sé nefnt. Svo að vistkerfin geti starfað eðlilega er mikilvægt að ekki sé gengið á líffræðilega fjölbreytni því hún er undirstaða eðlilegrar starfsemi þeirra.

Vistkerfaþjónusta er einnig nátengd öðru mikilvægu hugtaki sem er sjálfbærni. Í sinni víðustu merkingu vísar sjálfbærni til þess að geta viðhaldið ferlum samfellt yfir tíma frá eini kynslóð til þeirra næstu. Ef vistkerfin ná að viðhalda sér eru þau sjálfbær. Sjálfbærnihugtakið er ekki bara notað varðandi umhverfismál heldur nær það einnig til félagslegs réttlætis, heilsu og velferðar, menningarmála og efnahagsmála. Það má því segja að sjálfbærnihugtakið dragi fram mikilvægi þess að athafnir fólks séu hluti af eilífri hringrás og gangi ekki á umhverfið þannig að náttúran nái ekki að virka sem skildi.

Helstu ógnir við líffræðilega fjölbreytni

Tap líffræðilegrar fjölbreytni á alþjóðavísu lítur út fyrir að hafa gerst mun hraðar og greinilegar á síðustu 100 árum en áður á tímum mannkyns á jörðu. Í byrjun árs 2022 eru yfir 30 þúsund af 120 þúsund tegundum á rauðum lista Alþjóða-náttúruverndarsamtakanna (e. International Union for Conservation of Nature, IUCN) um tegundir í útrýmingarhættu og hefur fjöldi þeirra þrefaldast á síðustu tuttugu árum. Þessi hraði á útdauða tegunda hefur verið nefndur sjötta útdauðahrinan en í jarðsögunni hafa orðið fimm útdauðahrinur eða tímabil þar sem stór hluti lífríkisins hefur þurrkast út á skömmum tíma. Með þessu tapi líffræðilegrar fjölbreytni tapast einnig virkni vistkerfa.

Helstu ógnir við líffræðilega fjölbreytni er búsvæðaeyðing, ágengar tegundir, ofnýting stofna og vistkerfa og síðast en ekki síst loftslagsbreytingar.

Búsvæðaeyðing. Framræsing mýra, bygging mannvirkja eins og til dæmis brýr, vegir, virkjanir og gerð uppistöðulóna svo eitthvað sé nefnt veldur búsvæðaeyðingu. Einnig má nefna að ræktun sértækra tegunda og skógarhögg veldur búsvæðaeyðingu fyrir fjölda lífvera. Á Íslandi var búsvæði fuglsins keldusvíns eytt með framræslu mýrlendis en þau verptu í mýrum áður fyrr.

[Mynd] Keldusvín og mýri. Þornuðu mýri

Innfluttar og ágengar tegundir. Innflutningur tegunda á nýja staði á sér m.a. stað með skipum, einkum í kjölfestuvatni þeirra, og stundum er þeim viljandi eða óviljandi komið fyrir á nýjum stað sbr. öll landspendýr á Íslandi utan refsins. Þegar tegundir eru fluttar út fyrir sín náttúrulega heimkynni þá eru oft ekki til staðar náttúrulegir óvinir hennar á nýja staðnum og því valda framandi tegundir oft usla á nýja stðanum, bæði vegna þess að þeim fjölgar hraðar og þær dreifast víðar en í sínum náttúrulegu heimkynnum og svo vegna þess að lífríkið sem fyrir er ekki viðbúið nýbúunum, hefur ekki uppi varnir og er rutt úr vegi. Dæmi um ágenga framandi tegund sem flutt hefur verið til Íslands er lúpína og minkur. Vísbendingar eru um að stafafura geti verið ágeng hér á landi en víða erlendis hefur hún verði flokkuð sem slík.

[Mynd] Lúpína og stafafura

Ofnýting getur einnig haft slæmar afleiðingar fyrir líffræðilegan fjölbreytni. Sem dæmi má nefna ofveiði á þorski og ýsu fram til 1990 á miðunum við George Bank við Nýfundnaland, þegar stofnarnir hrundu og hafa ekki borði barr sitt síðan.

[Mynd] Eyðilagður sjávarbotn og þorskur

Loftslagsbreytingar áhrif á líffræðilega fjölbreytni. Talið er að hlýnun jarðar muni hafa víðtæk áhrif á lífríki um allan heim með hækkandi hitastigi, súrnunar sjávar sem og hækkandi yfirborði sjávar.

https://www.ni.is/grodur/vistgerdir  

https://utgafa.ni.is/fjolrit/Fjolrit_54.pdf  

https://ust.is/nattura/liffraedilegur-fjolbreytileiki/nattura-nordursins/thjonusta-vistkerfa/  

https://ust.is/library/Skrar/Einstaklingar/Liffraedileg-fjolbreytni/Upplysingablod/Vistkerfi.pdf  

https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0921800907000341?casa_token=DJwZL_pC1dEAAAAA:-DcIrpM1iKMb5zUnf7fOZHaD-lnSFJ4NRPFUSujsZ7XTjkKWa-QMzaIlbHbjC-TvEifzepMEKgM  

Fálki er stór og tígurlegur ránfugl. Eins og aðrir ránfuglar veiðir hann sér bráð en til þess þarf hann góða sjón, hvasst og krókbogið nef og sterkar, hvassar klær. Klærnar notar hann til að hremma bráðina sem hann rífur svo á hol með goggnum. Aðalfæða hans er rjúpa sem hann slær til með klónum á flugi eða grípur á jörðu niðri. Hann veiðir einnig heiðagæsir, vaðfugla, spörfugla og hagamýs. Fálkinn er trygglyndur fugl, sama parið verpur oft ár eftir ár á sama óðali, en það er svæðið sem fálkinn helgar sér og ver. Fálki er ein af ábyrgðartegundunum okkar á Íslandi. Það þýðir að um 20% af Evrópustofni hans nýtir Ísland til varps eða kemur við hér á ferðum sínum. Hann er nú talinn í nokkurri hættu en færri en 1000 kynþroska fuglar eru taldir vera á landinu öllu.