Lýsing

Stórkrossi (fræðiheiti: Asterias rubens) er algengur fimm arma krossfiskur hér við land. Hann flokkast sem skrápdýr ásamt sæbjúgum og ígulkerjum, slöngustjörnum og sæliljum. Hann er oft bleikleitur á litinn en getur verið fjólublár, dökkblár, rauðbrúnn og ljósappelsínugulur. Hann hefur fimm arma og neðan á hverjum armi er mikill fjöldi lítilla sogfóta sem hann notar til að hreyfa sig með. Ef krossfiskar missa arm þá getur nýr vaxið í staðinn. Stórkrossinn verða alla jafna um 15 cm í þvermál en stærsti einstaklingur sem fundist var 52 cm að stærð.

Lifnaðarhættir

Krossfiskar eru skæð rándýr sem lifa meðal annars á samlokum á borð við krækling og öðrum lindýrum. Undir krossfiskum miðjum er munnurinn og þar fyrir innan maginn. Krossfiskar ráðast á samlokur með því að festa sogfætur sína á skeljarnar tvær sem umlykja samlokuna og spenna þær upp. Þetta getur tekið þó nokkra stund enda streitist samlokan á móti en að lokum þreytist hún og fer að skorta súrefni. Þegar samlokan gefst upp að lokum opnast hún og hvolfir þá krossfiskurinn maga sínum út um munninn inn í samlokuna þar sem hann umlykur dýrið inni í skelinni. Þá losna meltingarvökvi sem byrjar að leysa upp bráðina þar til krossfiskurinn sýgur hana að lokum upp í sig um munninn.

Kyn stórkrossa eru aðskilin og fer frjóvgun fram utan líkama dýranna. Lirfurnar svífa um í sjónum (eru sviflægarSem svífa um í sjó eða vatni og geta því dreifst langar leiðir, oft notað til að lýsa lirfum dýra sem annars lifa á botni.) í tvo til þrjá mánuði og líta þá allt öðruvísi út en fullorðnir krossfiskar. Eftir þann tíma setjast þær á botninn og fá útlit fullorðinna krossfiska. Eftir um tvö ár verður krossfiskurinn kynþroska en talið er að þeir geti orðið allt að sjö til átta ára gamlir.

Ef stórkrossinn missir einn eða fleiri arma þá geta nýir vaxið í staðinn.

Dreifing

Stórkrossar finnast í Norður-Atlantshafi og Norður-Íshafi, allt frá Hvítahafi í Norður-Rússlandi suður til Gíbraltar. Einnig við vesturströnd Norður-Ameríku, norðan við Nýfundnaland suður að Mexíkóflóa. Stórkrossinn finnst allt í kringum Ísland, gjarnan neðarlega í grýttum fjörum og allt niður á um 200 m dýpi.

Helstu ógnir

Vísbendingar eru um að súrnun sjávar geti haft neikvæð áhrif á þroskaferil og stærð lirfa krossfiska. Það þýðir að lirfurnar verða mikið minni ef sýrustig sjávar er lágt og þroskaferillinn raskast. Súrnun sjávar er ein afleiðing af aukningu koltvísýrings (CO₂) í andrúmslofti jarðar.